Khi nào nên cai sữa cho bé?

Sau khi sinh, cai sữa là bước chuyển quan trọng trong quá trình phát triển của trẻ. Việc tiến hành cai sữa sai cách và không đúng thời điểm gây ảnh hưởng không nhỏ đến sức khỏe và tâm lý của trẻ.

Cai sữa là việc mẹ ngừng cho trẻ bú trực tiếp sữa mẹ, có thể chỉ là dừng bú mẹ ban đêm (cai sữa đêm) hoặc ngừng hẳn bú mẹ cả đêm lẫn ngày (gọi chung là cai sữa). Tất cả những bà mẹ sinh con và nuôi con bằng sữa mẹ đều sẽ phải trải qua giai đoạn cai sữa này. Tuy nhiên, khi nào nên cai sữa cho bé tùy thuộc vào chính quyết định của mẹ cũng như điều kiện, hoàn cảnh của mỗi gia đình.

Khi nào nên cai sữa cho bé?

Sữa mẹ là nguồn dinh dưỡng phù hợp, cung cấp đầy đủ dưỡng chất cho trẻ trong vòng 6 tháng đầu đời. Trong sữa có nhiều yếu tố sinh học như kháng thể, các men và bạch cầu,... không tìm thấy trong sữa công thức. Đồng thời, axit béo có trong sữa mẹ cũng giúp trẻ phát triển não bộ và tăng cường nhận thức. Casein – một chất đạm đặc biệt trong sữa mẹ - giúp bé ngăn ngừa bệnh tiêu chảy, nhiễm trùng hô hấp, viêm tai và dị ứng,...
Khi đã qua giai đoạn 6 tháng đầu đời, nhu cầu về năng lượng và dinh dưỡng của trẻ sẽ lớn hơn mà sữa mẹ không đủ để đáp ứng. Lúc này, cha mẹ cần cho bé ăn bổ sung bằng sữa công thức hoặc đồ ăn dặm. Phụ huynh nên cho bé ăn dặm tăng dần, đặc dần, gần với thức ăn của người lớn để đến giai đoạn cai sữa cho bé.

Không có một quy định cụ thể về thời điểm quyết định cai sữa cho con. Bộ Y tế khuyến cáo phụ nữ nên cho trẻ bú sữa mẹ hoàn toàn trong 6 tháng đầu đời và vẫn nên duy trì việc bú mẹ tối thiểu cho đến khi trẻ được 2 tuổi bên cạnh chế độ dinh dưỡng khác. Tuy nhiên trên thực tế, thời điểm tìm cách cai sữa cho bé ở mỗi mẹ sẽ có sự khác nhau bởi nó phụ thuộc vào nhiều yếu tố liên quan đến mẹ và bé. Dưới đây là những mốc biểu hiện bạn có thể cân nhắc để cai sữa cho trẻ:

• - Bé quay lưng lại với vú: Đây là dấu hiệu đầu tiên để biết khi nào nên cai sữa cho bé. Lúc được mẹ cho bú, trẻ tỏ ra khó chịu có thể do quá trình mọc răng diễn ra, đồng thời cũng là tín hiệu bé muốn bắt đầu cai sữa mẹ.
• - Bé lắc đầu khi mẹ cho bú: Lúc này, bé đã trở nên cứng cáp và có thể tự kiểm soát hành động bản thân. Việc bé lắc đầu khi được bú có thể bé bị bệnh hoặc bé muốn dần dần tự cai sữa.
• - Bé thường kẹp và cắn đầu vú: Trong quá trình bú mẹ, bé thường xuyên kẹp và cắn đầu vú thì có thể do tư thế bú chưa phù hợp, ngậm không đúng vị trí, bé đã bú no hoặc có thể trẻ muốn tự cai sữa.
• - Bé nôn sữa sau khi bú: Nôn trớ ở trẻ sơ sinh sau khi bú mẹ là hiện tượng phổ biến. Tuy vậy, mẹ vẫn nên tìm hiểu lý do vì sao trẻ bị ọc nhiều sữa ra ngoài. Các nguyên nhân thường gặp như trẻ bú quá no, tốc độ dòng chảy sữa mẹ nhanh làm trẻ bú không kịp hoặc bé đã đến thời điểm muốn cai sữa.
• - Bé chơi trong lúc bú: Thay vì tập trung bú thì bé lại hào hứng với những món đồ chơi trẻ em hoặc sự vật xung quanh. Đây chính xác là giai đoạn bé bắt đầu muốn cai sữa.
• - Bé tò mò về thức ăn của người lớn: Bé bắt đầu nhìn chằm chằm vào đĩa thức ăn của mẹ, với tay lấy thức ăn hoặc há miệng khi thấy người lớn ăn. Đây là dấu hiệu cho thấy bé đã nhận thức được thức ăn và muốn khám phá.
• - Bé ngồi vững và có khả năng kiểm soát đầu cổ tốt: Khả năng ngồi vững và giữ đầu thẳng là điều kiện cần thiết để bé có thể ăn dặm một cách an toàn.
• - Bé biết đẩy lưỡi với thức ăn (phản xạ đẩy lưỡi giảm dần): Phản xạ đẩy lưỡi là phản xạ tự nhiên của trẻ sơ sinh để đẩy thức ăn lạ ra khỏi miệng. Khi bé lớn hơn, phản xạ này sẽ giảm dần. Mẹ có thể thử cho bé ăn một ít thức ăn lỏng xem bé có còn đẩy ra không. Nếu bé không đẩy ra nữa, có nghĩa là bé đã sẵn sàng ăn dặm.
• - Bé có thể nhặt thức ăn bằng tay và đưa lên miệng: Khả năng này cho thấy bé đã có sự phối hợp tay mắt tốt và có thể tự mình khám phá thức ăn.
• - Bé có biểu hiện no nê sau khi bú mẹ ít hơn mọi khi: Bé có thể bú ít hơn, thời gian bú ngắn hơn hoặc dễ dàng xao nhãng trong khi bú. Đây có thể là dấu hiệu cho thấy bé đã bắt đầu tìm kiếm nguồn dinh dưỡng khác ngoài sữa mẹ.
• - Bé bắt đầu quan tâm đến cốc, thìa: Bé thích cầm, nắm, gõ cốc, thìa hoặc cố gắng đưa chúng lên miệng.
• - Bé tăng cân đều đặn: Sữa mẹ vẫn là nguồn dinh dưỡng quan trọng trong năm đầu đời của bé, nhưng khi bé bắt đầu lớn hơn, bé cần thêm các chất dinh dưỡng từ thức ăn để đảm bảo sự phát triển toàn diện. Nếu bé tăng cân đều đặn, đây là dấu hiệu cho thấy bé đã sẵn sàng để bổ sung thêm thức ăn vào chế độ ăn.
• - Bé thể hiện sự hứng thú với việc khám phá thế giới xung quanh: Bé tò mò về mọi thứ và muốn tìm hiểu, khám phá. Thức ăn cũng là một phần của thế giới xung quanh, và bé muốn khám phá nó.
• - Bé không bú đêm nhiều như trước: Một số bé tự giảm dần các cữ bú đêm khi lớn hơn.

Những trường hợp không nên cai sữa cho bé

Có một số tình huống, nếu có thể mẹ nên tạm hoãn cai sữa cho trẻ cho đến khi vấn đề được giải quyết. Cụ thể:

• Tránh cai sữa cho con trong khoảng thời gian rất căng thẳng đối với gia đình như: Đang chuyển nhà hay khi mẹ đi làm trở lại.
• Không nên cai sữa khi bé bị ốm, đang có vấn đề về sức khỏe hay bị nhiễm khuẩn vì con sẽ khó thích nghi với thay đổi mới. Từ đó bé biếng ăn dẫn đến còi xương, suy dinh dưỡng và khiến bệnh nặng hơn.
• Không nên cai sữa cho bé trong thời kỳ nắng nóng hay thời tiết thay đổi, chuyển mùa.

Những lưu ý cần nhớ khi cai sữa cho bé

• Trang bị đầy đủ kiến thức và kinh nghiệm cần thiết trước khi cai sữa cho con.
• Không cai sữa đột ngột vì có thể khiến trẻ biếng ăn và tác động tiêu cực đến tinh thần của trẻ.
• Nên cho bé làm quen với những món ăn mới hấp dẫn. Lưu ý chế biến các món ăn thật nhỏ, mềm như cháo loãng hay bột để bé dễ tiêu hóa.
• Quan tâm đặc biệt tới chế độ dinh dưỡng để bổ sung cho trẻ đầy đủ dưỡng chất cần thiết thay thế nguồn sữa mẹ.
• Cần kiên trì khi cai sữa cho con.
• Chú ý đến cân nặng, sự thay đổi về xương và răng cũng như thể chất và tâm lý của trẻ.
• Kết hợp cho trẻ ăn ngoài bằng các loại sữa thay thế như: Sữa bột, sữa đặc, sữa hộp hay sữa bò.
• Nên cho trẻ ăn thành nhiều bữa nhỏ trong ngày và tuyệt đối không được ép trẻ ăn.
• Nếu mẹ có tiền sử bị dị ứng thực phẩm, hãy tư vấn bác sĩ để có kế hoạch điều trị và phòng ngừa cho trẻ trước khi cai sữa.

Cách cai sữa cho bé

Giảm cữ bú trực tiếp

Mẹ có thể tập cho trẻ cai sữa bằng cách cho trẻ bú bình với với sữa công thức. Việc giảm số lần cho bú cho trẻ được kéo dài trong khoảng vài tuần để trẻ có thời gian tập quen dần việc không bú sữa mẹ. Ngoài ra, bé uống sữa mẹ ít hơn sẽ giúp nguồn sữa trong cơ thể mẹ giảm đi từ từ, không làm vú bị căng hoặc nhiễm trùng. 

Rút ngắn thời gian mỗi lần cho bú

Để biết khi nào nên cai sữa cho bé đạt hiệu quả, mẹ nên lên kế hoạch cụ thể. Mẹ có thể rút ngắn thời gian cho bé bú để giúp bé bỏ sữa mẹ từ từ. Chẳng hạn, nếu bình thường trẻ bú mẹ trong 5 phút thì bây giờ mẹ sẽ rút ngắn khoảng thời gian này lại còn khoảng 4 phút, 3 phút rồi 2 phút sao cho bé cai được sữa mẹ mà không đòi nữa.

Trì hoãn việc cho bú và đánh lạc hướng trẻ

Bằng cách đánh lạc hướng bé với những món đồ chơi giáo dục, bài hát hoặc đẩy xe đi dạo,... mẹ có thể làm bé không tập trung vào việc đòi bú. Thay vì bình thường khoảng cách mỗi lần bú của bé là 3 tiếng thì ở tháng thứ 9 của trẻ, mẹ có thể kéo dài khoảng cách mỗi lần bú cách nhau khoảng 4 - 5 tiếng.

Tăng cường bữa ăn dặm

Để hiểu rõ khi nào nên cai sữa cho bé thì mẹ hiểu rõ nhu cầu dinh dưỡng của con. Trong quá trình cai sữa cho trẻ, mẹ cần cho trẻ sử dụng thêm sữa công thức để bé không bị đói. Bên cạnh đó, từ tháng thứ 6 trở đi, mẹ nên bổ sung món ăn dặm để đáp ứng đủ dinh dưỡng cần thiết cho trẻ.

Sử dụng ti giả để quên ti mẹ

Khi nào nên cai sữa cho bé chính là khi mẹ có thể mua các loại ti giả cho bé dùng. Loại ti giả sẽ đánh lừa cảm nhận của bé, dần dần bé sẽ quên ti mẹ và không đòi bú nữa. Để đảm bảo an toàn cho bé, mẹ nên chọn mua ở cửa hàng uy tín. Ngoài ra, tránh lạm dụng ti giả vì sẽ gây ảnh hưởng đến sức khỏe bé.

Chuyển dần từ sữa mẹ sang sữa công thức

Nếu muốn cai sữa cho bé trước khi con 1 tuổi, mẹ nên bắt đầu bằng cách cho bé uống một ít sữa bột. Tuy nhiên, chỉ nên cho bé uống một lượng nhỏ để theo dõi cơ thể bé phản ứng thế nào. Khi bắt đầu cai sữa cho bé, mẹ nên cho bé uống sữa mẹ trước khi uống sữa bột. Khi bé đã quen, mẹ có thể đổi ngược lại, cho bé uống sữa bột trước khi bú sữa mẹ. Sau khi bé đã ngưng bú sữa mẹ, mẹ có thể cho bé uống nước bằng cốc mỏ vịt thay vì uống bằng bình.

Đối với trẻ biếng ăn, mẹ không nên cai sữa ngay mà vẫn tiếp tục cho trẻ bú sữa mẹ. Bên cạnh đó, mẹ cần quan sát thể trạng để tìm hiểu nguyên nhân, từ đó mẹ chọn ra giải pháp cai sữa hữu hiệu. 

Thời điểm cai sữa có thể tùy thuộc vào nhu cầu của trẻ và điều kiện, hoàn cảnh của gia đình. Tuy nhiên nói chung, thời điểm thích hợp được bác sĩ khuyến cáo là nên cai sữa cho trẻ khi khi trẻ được 18 – 24 tháng tuổi. Ngoài ra khi bắt đầu cai sữa, sức khỏe trẻ phải bình thường, không có bệnh tật. Quyết định thời điểm cai sữa và tiến hành cai sữa như thế nào là rất quan trọng đối với sự phát triển sau này của con.