Nguyên nhân gây ung thư vòm họng thường gặp

Ung thư vòm họng là một trong những bệnh ung thư vùng đầu – cổ có diễn tiến âm thầm nhưng hậu quả nghiêm trọng nếu phát hiện muộn. Đáng lo ngại hơn, bệnh có tỷ lệ mắc cao tại các quốc gia châu Á, trong đó có Việt Nam. Việc nhận diện sớm các nguyên nhân gây ung thư vòm họng không chỉ giúp mỗi cá nhân chủ động phòng ngừa mà còn đóng vai trò quan trọng trong tầm soát và phát hiện bệnh ở giai đoạn sớm – thời điểm việc điều trị đạt hiệu quả cao nhất.

Theo nhiều nghiên cứu dịch tễ học, ung thư vòm họng không xuất phát từ một nguyên nhân đơn lẻ mà là kết quả của sự tương tác phức tạp giữa virus, yếu tố di truyền, môi trường sống và thói quen sinh hoạt. Dưới đây, Thuốc Ung Thư sẽ chia sẽ cho bạn các thông tin về nguyên nhân gây ung thư vòm họng cũng như các yếu tố nguy cơ dẫn đến căn bệnh nguy hiểm này.

Ung thư vòm họng là gì?

Ung thư vòm họng là tình trạng xuất hiện khối u ác tính tại vùng vòm họng – khu vực nằm phía sau hốc mũi và phía trên họng miệng. Đây là một dạng ung thư thuộc nhóm đầu – cổ nhưng có những đặc điểm riêng biệt về mặt dịch tễ học, sinh học khối u cũng như biểu hiện lâm sàng so với các ung thư cùng khu vực.

Theo phân loại của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) năm 2003, ung thư biểu mô vòm họng được chia thành ba nhóm chính dựa trên mức độ biệt hóa của tế bào ung thư, bao gồm: ung thư biểu mô tế bào vảy biệt hóa sừng hóa, ung thư biểu mô tế bào vảy không sừng hóa và ung thư biểu mô không biệt hóa đặc trưng của vòm họng (UCNT). Mỗi nhóm có đặc điểm tiến triển và đáp ứng điều trị khác nhau, ảnh hưởng trực tiếp đến tiên lượng bệnh.

Ung thư vòm họng không hình thành do một yếu tố đơn lẻ mà là kết quả của sự tác động tổng hợp từ nhiều yếu tố nguy cơ. Việc tìm hiểu rõ nguyên nhân gây ung thư vòm họng, bao gồm cả các yếu tố môi trường, virus, lối sống và cơ địa, đóng vai trò quan trọng trong công tác phòng ngừa, phát hiện sớm và nâng cao hiệu quả điều trị bệnh.

Tổng quan ung thư vòm họng

Những nguyên nhân gây ung thư vòm họng thường gặp

Cho đến nay, y học vẫn chưa xác định được một nguyên nhân duy nhất dẫn đến ung thư vòm họng. Tuy nhiên, nhiều nghiên cứu cho thấy bệnh có mối liên hệ chặt chẽ với một số yếu tố nguy cơ nhất định như yếu tố di truyền, nhiễm virus Epstein-Barr (EBV), thói quen ăn uống và môi trường sống. Đáng nói là phần lớn những yếu tố này thường bị xem nhẹ, khiến nhiều người chủ quan trong việc phòng ngừa. Dưới đây là những nguyên nhân gây ung thư vòm họng ít ai ngờ tới nhưng lại có ảnh hưởng đáng kể đến nguy cơ mắc bệnh.

Virus Epstein-Barr (EBV)

Virus Epstein-Barr được xem là một trong những yếu tố quan trọng liên quan đến sự hình thành ung thư vòm họng. Đây là loại virus thuộc họ herpes, có khả năng lây lan chủ yếu qua đường nước bọt, chẳng hạn như dùng chung ly uống nước, bát đũa hoặc bàn chải đánh răng.

Mặc dù tỷ lệ nhiễm EBV trong cộng đồng rất cao, song đa phần người nhiễm không có biểu hiện rõ ràng hoặc chỉ xuất hiện triệu chứng nhẹ như mệt mỏi, sốt, đau họng. Chính vì vậy, nhiều người không nhận ra rằng virus này có thể tồn tại âm thầm trong cơ thể suốt thời gian dài, làm biến đổi tế bào niêm mạc vòm họng và làm tăng nguy cơ ung thư.

Tiếp xúc thường xuyên với các yếu tố độc hại

Môi trường sống ô nhiễm, đặc biệt là khói bụi và hóa chất công nghiệp, có thể gây kích ứng và tổn thương niêm mạc vòm họng trong thời gian dài. Đây là điều kiện thuận lợi để các tế bào bất thường phát triển và tiến triển thành ung thư.

Ngoài ra, hút thuốc lá (kể cả hút thụ động) và việc sử dụng rượu bia thường xuyên cũng được xếp vào nhóm nguyên nhân gây ung thư vòm họng phổ biến. Các chất độc hại trong thuốc lá và cồn có khả năng làm rối loạn cấu trúc tế bào, thúc đẩy quá trình hình thành khối u ác tính nếu tiếp xúc kéo dài.

Chế độ ăn uống thiếu khoa học

Thói quen ăn uống hàng ngày có ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe đường hô hấp trên. Các loại thực phẩm ướp muối, lên men hoặc chế biến sẵn như cá muối, thịt xông khói thường chứa nitrosamine – một hợp chất đã được chứng minh có khả năng gây ung thư.

Bên cạnh đó, việc thiếu hụt rau xanh, trái cây tươi và các thực phẩm giàu vitamin, chất chống oxy hóa có thể khiến hệ miễn dịch suy yếu. Khi sức đề kháng giảm, cơ thể sẽ khó chống lại các tác nhân gây hại như virus EBV hay các chất gây ung thư từ môi trường, từ đó làm tăng nguy cơ mắc bệnh.

Thói quen ăn uống quá nóng

Việc thường xuyên sử dụng đồ ăn, thức uống có nhiệt độ cao như trà, cà phê hoặc canh nóng có thể gây tổn thương lớp niêm mạc vòm họng. Khi tình trạng kích thích nhiệt diễn ra lặp đi lặp lại trong thời gian dài, niêm mạc họng dễ bị viêm mạn tính, tạo môi trường thuận lợi cho sự biến đổi bất thường của tế bào. Đây là một nguyên nhân gây ung thư vòm họng tiềm ẩn nhưng lại khá phổ biến trong sinh hoạt hằng ngày, đặc biệt ở những người có thói quen ăn uống vội vàng hoặc ưa dùng thực phẩm quá nóng.

Tiêu thụ đồ uống nóng trên 65 độ C là nguyên nhân gây ung thư vòm họng

Yếu tố di truyền và tiền sử gia đình

Trong số các nguyên nhân gây ung thư vòm họng, yếu tố di truyền thường ít được chú ý nhưng lại đóng vai trò không nhỏ. Thực tế cho thấy, những người có người thân từng mắc ung thư vòm họng hoặc các loại ung thư vùng đầu – cổ sẽ có nguy cơ mắc bệnh cao hơn so với cộng đồng chung.

Một số đột biến gen có tính di truyền có thể làm rối loạn quá trình kiểm soát sự phát triển của tế bào, từ đó thúc đẩy sự hình thành tế bào ác tính. Đáng lo ngại là ở giai đoạn sớm, bệnh thường không biểu hiện triệu chứng rõ ràng, khiến nhiều người thuộc nhóm nguy cơ cao chủ quan và bỏ lỡ cơ hội phát hiện sớm.

Lạm dụng thuốc Đông y và thảo dược không rõ nguồn gốc

Không thể phủ nhận vai trò hỗ trợ điều trị của y học cổ truyền, tuy nhiên việc sử dụng thuốc Đông y hoặc thảo dược không được kiểm soát về nguồn gốc, thành phần và liều lượng lại tiềm ẩn nhiều rủi ro. Một số loại dược liệu có thể chứa kim loại nặng, hóa chất bảo quản hoặc chất có khả năng gây ung thư nếu dùng lâu dài. Việc tự ý sử dụng mà không có sự tư vấn từ bác sĩ chuyên môn có thể gây tổn hại niêm mạc đường hô hấp trên, từ đó làm gia tăng nguy cơ mắc ung thư vòm họng.

Thiếu kiến thức bệnh học và không khám sức khỏe định kỳ

Nhiều trường hợp ung thư vòm họng được phát hiện muộn xuất phát từ sự chủ quan của người bệnh. Các dấu hiệu ban đầu như đau họng kéo dài, nghẹt mũi một bên, ù tai hay nổi hạch cổ thường bị nhầm lẫn với bệnh lý tai mũi họng thông thường.

Bên cạnh đó, việc không duy trì thói quen khám sức khỏe định kỳ khiến bệnh không được chẩn đoán sớm, làm giảm hiệu quả điều trị và tăng nguy cơ biến chứng nguy hiểm. Đối với những người có yếu tố nguy cơ cao, tầm soát định kỳ đóng vai trò then chốt trong việc phát hiện sớm và cải thiện tiên lượng bệnh.

Vì sao nhiều nguyên nhân gây ung thư vòm họng chưa được quan tâm đúng mức?

Ung thư vòm họng là bệnh lý nguy hiểm, tuy nhiên không phải ai cũng hiểu rõ đầy đủ các yếu tố làm gia tăng nguy cơ mắc bệnh. Nguyên nhân chủ yếu đến từ sự thiếu hụt thông tin về nguyên nhân gây ung thư vòm họng, cũng như việc nhiều người chưa nhận diện được các dấu hiệu cảnh báo sớm. Khi triệu chứng còn mờ nhạt hoặc dễ nhầm lẫn với các bệnh tai mũi họng thông thường, người bệnh thường chủ quan và chỉ phát hiện khi bệnh đã tiến triển nặng, khiến hiệu quả điều trị suy giảm đáng kể.

Bên cạnh đó, thói quen sinh hoạt và đặc điểm văn hóa ẩm thực tại từng khu vực cũng ảnh hưởng lớn đến nhận thức cộng đồng. Việc sử dụng thường xuyên các loại thực phẩm lên men, thực phẩm chứa nitrosamine như cá muối, thịt hun khói, hay thói quen uống đồ ăn, thức uống quá nóng đã tồn tại lâu dài và được xem là bình thường trong đời sống hằng ngày. Chính sự quen thuộc này khiến nhiều người không ý thức được rằng đây có thể là những yếu tố góp phần làm tăng nguy cơ ung thư vòm họng. Đồng thời, các hoạt động truyền thông, giáo dục sức khỏe về bệnh ung thư nói chung và ung thư vòm họng nói riêng vẫn chưa thực sự lan tỏa sâu rộng, dẫn đến tâm lý chủ quan trong phòng ngừa.

Do đó, để giảm thiểu nguy cơ mắc bệnh, việc đẩy mạnh tuyên truyền và cung cấp thông tin chính xác về các yếu tố nguy cơ là vô cùng cần thiết. Song song với đó, mỗi cá nhân cũng cần chủ động điều chỉnh thói quen sinh hoạt, hướng tới lối sống và chế độ ăn uống lành mạnh hơn nhằm bảo vệ sức khỏe lâu dài.

Tầm soát ung thư vòm họng

Nhiều bằng chứng khoa học cho thấy virus Epstein–Barr (EBV) có mối liên quan chặt chẽ với sự hình thành ung thư vòm họng và được xem là một trong những nguyên nhân gây ung thư vòm họng quan trọng. Từ cơ sở này, các phương pháp phát hiện sớm EBV đã được nghiên cứu và ứng dụng nhằm hỗ trợ sàng lọc bệnh trong cộng đồng.

Hiện nay, xét nghiệm kháng thể IgA trong huyết thanh hướng đến các kháng nguyên của EBV như VCA (Viral Capsid Antigen) và EA (Early Antigen) đang được sử dụng khá phổ biến. Các nghiên cứu ghi nhận rằng IgA kháng VCA có khả năng phát hiện bệnh cao nhờ độ nhạy vượt trội, trong khi IgA kháng EA lại cho thấy ưu thế về độ đặc hiệu. Tuy vậy, việc áp dụng thường quy các dấu ấn huyết thanh này cho mục đích sàng lọc vẫn còn những hạn chế nhất định, đặc biệt ở nhóm đối tượng có nguy cơ thấp, do độ chính xác chưa thật sự tối ưu.

Gần đây, kỹ thuật định lượng EBV DNA trong huyết thanh được đánh giá là một bước tiến đáng kể trong tầm soát ung thư vòm họng. Nhiều nghiên cứu cho thấy phương pháp này đạt độ nhạy lên đến 97,1% và độ đặc hiệu khoảng 98,6%, đồng thời góp phần gia tăng tỷ lệ phát hiện bệnh ở giai đoạn sớm. Không chỉ dừng lại ở vai trò sàng lọc, nồng độ EBV DNA còn được chứng minh có mối liên quan mật thiết với diễn tiến bệnh, khả năng sống còn, nguy cơ di căn xa cũng như khả năng tái phát sau điều trị.

Theo dõi sự thay đổi của EBV DNA trước, trong và sau quá trình điều trị giúp bác sĩ đánh giá chính xác đáp ứng của người bệnh, từ đó điều chỉnh phác đồ điều trị phù hợp hơn. Điều này không chỉ nâng cao hiệu quả điều trị mà còn đóng vai trò quan trọng trong việc quản lý lâu dài bệnh nhân ung thư vòm họng.

Tầm soát ung thư vòm họng bằng cách nội soi mũi họng

Kết luận

Ung thư vòm họng không xuất hiện một cách ngẫu nhiên mà là hệ quả của nhiều yếu tố tích lũy theo thời gian, trong đó nhiễm virus EBV, di truyền, thói quen ăn uống và môi trường sống đóng vai trò then chốt. Việc hiểu rõ các nguyên nhân gây ung thư vòm họng giúp mỗi người chủ động thay đổi lối sống, tầm soát sớm và bảo vệ sức khỏe lâu dài.

Bên cạnh đó, nếu bạn muốn hiểu sâu hơn về các bệnh lý ung thư cũng như các kiến thức hữu ích về sức khỏe, hãy truy cập vào fanpage Thuocungthu.net - Hiểu bệnh, hiểu thuốc để cập nhật những thông tin y khoa chính thống cũng như các mẹo bảo vệ sức khỏe.

Câu hỏi thường gặp (FAQ)

Nguyên nhân gây ung thư vòm họng có phòng tránh được không?

Phần lớn các yếu tố nguy cơ có thể kiểm soát hoặc giảm thiểu, đặc biệt là chế độ ăn uống, hút thuốc, rượu bia và môi trường sống.

Nhiễm EBV có chắc chắn bị ung thư vòm họng không?

Không. Rất nhiều người nhiễm EBV nhưng không mắc bệnh. Ung thư chỉ xảy ra khi EBV kết hợp với các yếu tố nguy cơ khác trong thời gian dài.

Người trẻ có nguy cơ mắc ung thư vòm họng không?

Có. Dù tỷ lệ thấp hơn, nhưng người trẻ có lối sống không lành mạnh hoặc nhiễm EBV sớm vẫn có nguy cơ mắc bệnh.