Hormone prolactin và oxytocin trong tiết sữa

Sự tiết sữa của mẹ sau sinh là một quá trình sinh lý phức tạp, được điều hòa chủ yếu bởi hai hormone quan trọng là prolactin và oxytocin. Hai hormone này phối hợp chặt chẽ để đảm bảo cơ thể mẹ sản xuất sữa và giải phóng sữa cho bé bú. Hiểu rõ hai hormone prolactin và oxytocin sẽ giúp các bà mẹ biết cách kích thích tiết sữa, duy trì nguồn sữa ổn định và hạn chế tình trạng mất sữa sau sinh.

Hormone prolactin và oxytocin giúp tạo sữa và xuống sữa 

Cơ chế tiết sữa mẹ

Trong thời kỳ mang thai, sự gia tăng nồng độ estrogen và progesterone khiến cho bầu vú phát triển và chuẩn bị cho việc sản xuất sữa, nhưng đồng thời cũng ức chế quá trình tiết sữa cho đến khi sinh nở.

Ngay sau khi bé ra đời, khi nhu cầu bú của bé tăng lên, cơ thể mẹ sẽ bắt đầu sản xuất sữa với sự hỗ trợ của prolactin, hormone kích thích quá trình sản xuất sữa, và oxytocin, hormone giúp giải phóng sữa khỏi bầu ngực. Khi bé bắt đầu bú, oxytocin sẽ được tiết ra, kích thích các cơ quanh nang sữa co bóp, đẩy sữa ra ngoài để bé dễ dàng tiếp nhận.

Quá trình tiết sữa mẹ gồm hai giai đoạn chính:

• Tạo sữa (milk production) – do hormone prolactin điều khiển
• Phản xạ xuống sữa (milk let-down reflex) – do hormone oxytocin điều khiển

Hai quá trình này hoạt động song song mỗi khi bé bú hoặc khi mẹ hút sữa.

Tuy nhiên, trạng thái tâm lý của người mẹ cũng ảnh hưởng lớn đến phản xạ oxytocin. Một tâm trạng tích cực và sự gắn kết yêu thương với bé sẽ thúc đẩy quá trình tiết sữa, trong khi sự lo lắng hay căng thẳng có thể làm giảm lượng sữa.

Hormone prolactin sản xuất sữa

Prolactin là một loại protein ,được sản xuất ra từ thùy trước của tuyến yên và tiết theo từng giai đoạn nhằm đáp ứng các vấn đề về ăn uống, giao hợp, điều trị liên quan đến estrogen, quá trình rụng trứng và vai trò quan trọng nhất là kích thích sản xuất sữa. 

Prolactin có cả ở nam giới và nữ giới, tăng cao ở phụ nữ mang thai và cho con bú. Trong thai kỳ, prolactin đã tăng cao nhưng sữa chưa được tiết ra nhiều vì bị ức chế bởi hormone estrogen và progesterone từ nhau thai.

Sau khi sinh:

• Nhau thai được tống ra ngoài
• Estrogen và progesterone giảm mạnh
• Prolactin bắt đầu kích thích tuyến vú sản xuất sữa thực sự.

Cơ quan đích của prolactin là tuyến vú với vai trò thúc đẩy sự phát triển của tuyến vú đồng thời biệt hóa tuyến vú, kích thích tuyến vú tiết sữa sau khi sinh con rồi kết hợp với oxytocin để đẩy sữa ra ngoài. Một số trường hợp sau sinh không có đủ sữa cho con bú cũng có thể do bị suy giảm prolactin sau sinh gây ra.

Vai trò của prolactin trong tiết sữa

Trong vài ngày đầu sau sinh, prolactin tăng mạnh kích thích sản xuất sữa, gây cảm giác căng tức sữa khi sữa non chuyển sang thành sữa mẹ.

Sự tiết sữa mẹ được điều chỉnh bởi prolactin. Khi trẻ bú, kích thích sản xuất prolactin. Hormone này đi từ máu đến tuyến vú, thúc đẩy tế bào tạo sữa. Nồng độ prolactin tăng cao nhất sau khoảng 30 phút sau khi bé bú, giúp chuẩn bị sữa cho lần tiếp theo. Động tác khi bé bú sẽ kích thích sản xuất hormone prolactin giúp cơ thể mẹ tăng tiết sữa.

Hormone prolactin có các chức năng chính:

Kích thích tạo sữa

Prolactin tác động lên tế bào nang sữa (alveolar cells) trong tuyến vú, giúp:

• Tổng hợp protein sữa
• Tổng hợp lactose
• Sản xuất chất béo trong sữa.

Nhờ đó sữa mẹ được tạo ra liên tục.

Tăng tiết sau mỗi lần bé bú

Mỗi khi bé bú, dây thần kinh ở núm vú gửi tín hiệu lên não, làm tuyến yên tiết thêm prolactin. Điều này giúp:

• Sản xuất sữa cho lần bú tiếp theo
• Duy trì nguồn sữa lâu dài.

Tiết mạnh vào ban đêm

Prolactin thường tăng cao vào ban đêm, đặc biệt từ 1–5 giờ sáng. Vì vậy, việc cho bé bú ban đêm giúp:

• Kích thích sản xuất sữa tốt hơn
• Duy trì nguồn sữa ổn định.

Sau sinh, prolactin tăng mạnh kích thích sản xuất sữa

Các yếu tố ảnh hưởng đến prolactin trong cơ chế tiết sữa

Dưới đây là các yếu tố có thể ảnh hưởng đến quá trình giải phóng prolactin khi cho con bú.

• Dặm sữa ngoài: Khi bé được bổ sung sữa công thức hoặc bú nước giữa các lần bú, cơ thể mẹ không nhận được tín hiệu cần thiết để tiết prolactin.
• Sử dụng ti giả quá sớm: Việc sử dụng ti giả trong giai đoạn đầu khi bé bú có thể khiến bé không muốn ngậm vú mẹ, vì đã có sự thay thế. Điều này có thể làm giảm cơ hội tạo ra prolactin và ảnh hưởng đến việc sản xuất sữa mẹ.
• Thuốc tránh thai chứa estrogen: Sự thay đổi cân bằng giữa estrogen và prolactin do thuốc tránh thai có chứa estrogen có thể ảnh hưởng đến sản lượng sữa của mẹ.
• Phẫu thuật ngực: Phẫu thuật gần khu vực vú có thể gây tổn thương cho các dây thần kinh liên quan đến việc não giải phóng prolactin.
• Thuốc bôi gây tê: Việc sử dụng thuốc bôi gây tê để làm giảm đau ở vùng vú có thể làm giảm cảm giác và tê các dây thần kinh trong vú, ngăn chặn quá trình giải phóng prolactin.
• Rượu, cà phê, thuốc lá: Các chất kích thích này có thể làm giảm mức độ prolactin nói chung, ảnh hưởng đến sức khỏe của mẹ và bé. Tránh xa các chất này để bảo vệ sức khỏe của cả mẹ và bé.
• Trầm cảm: Mức độ prolactin thấp hơn ở những bà mẹ bị trầm cảm. Tuy nhiên, vấn đề trầm cảm thường xảy ra sau sinh, vì vậy, việc tìm kiếm hỗ trợ và sự chia sẻ từ người thân có thể giúp ngăn chặn tình trạng này.

Hormone Oxytocin – hormone phản xạ xuống sữa

Oxytocin là hormone được tiết ra từ tuyến yên sau, hormone này đóng vai trò kích hoạt phản xạ xuống sữa – tức là giúp sữa từ tuyến vú chảy ra ngoài để bé bú.

Khi bạn cho con bú, các tế bào thần kinh gửi tín hiệu đến tuyến yên trong não để giải phóng oxytocin. Oxytocin làm cho các cơ xung quanh tuyến vú của bạn co lại. Các tuyến co bóp và ép sữa mẹ vào ống dẫn sữa. Khi con bạn bú, oxytocin sẽ được tiết ra và sữa mẹ tiếp tục chảy.

Oxytocin chịu trách nhiệm về phản xạ đẩy sữa mẹ nhưng không liên quan đến lượng sữa tiết ra.

Dấu hiệu phản xạ xuống sữa

Một số dấu hiệu mẹ có thể cảm nhận:

• Cảm giác căng hoặc châm chích ở vú
• Sữa chảy ra ở vú bên kia
• Bé bắt đầu nuốt sữa đều đặn
• Sữa chảy mạnh hơn.

Phản xạ xuống sữa thường xảy ra trong vài phút sau khi bé bắt đầu bú. Sau vài ngày hoặc vài tuần, mẹ sẽ học được cách nhận ra các dấu hiệu bé muốn bú, cũng như cần thời gian để bé biết cách bú hiệu quả và mẹ sẽ nhận thấy tình trạng xuống sữa đến nhanh hơn.

Những yếu tố ảnh hưởng tới phản xạ xuống sữa

Yếu tố tăng cường phản xạ xuống sữa

• Người mẹ không cảm thấy đau
• Tiếp xúc da kề da với bé
• Quan sát, lắng nghe, ngửi và âu yếm bé
• Bé bú hiệu quả
• Cảm thấy tự tin
• Cảm thấy thư giãn
• Nghĩ ngơi đủ

Yếu tố ức chế phản xạ xuống sữa

• Có cơn đau
• Xa cách khỏi bé
• Bé bú không hiệu quả
• Thiếu tự tin
• Cảm xúc tiêu cực và lo lắng
• Cảm thấy mệt mỏi

Mẹ có thể sử dụng các phương pháp sau để kích thích phản xạ xuống sữa trước khi cho con bú trực tiếp hoặc vắt sữa:

• Uống 1 cốc sữa ấm hoặc 1 ly nước ấm trước khi cho bú/ vắt khoảng 10 phút
• Tiếp xúc da-kề-da với bé
• Chườm ấm lên 2 bầu vú (ít nhất 3 phút)
• Massage ngực: việc massage vú sẽ kích thích dây thần kinh ở vú. Mỗi lần massage nên diễn ra trong khoảng từ 1 - 2 phút, nếu chỉ trong 30 giây sữa mà đã xuống thì các mẹ có thể bắt đầu cho bé bú / vắt hoặc hút sữa luôn, không cần massage thêm.
• Massage lưng

Gần gũi, tiếp xúc nhiều với trẻ giúp hoạt động tiết sữa xảy ra tốt hơn

Sự phối hợp giữa prolactin và oxytocin

Hai hormone này hoạt động theo cơ chế sản xuất và giải phóng sữa. Quy trình xảy ra như sau:

• Bé bú → kích thích đầu ti
• Prolactin → tạo sữa cho lần bú sau
• Oxytocin → đẩy sữa ra cho lần bú hiện tại.

Nhờ vậy cơ thể mẹ luôn sản xuất sữa theo nhu cầu của bé.

Cách kích thích prolactin và oxytocin để nhiều sữa hơn

• Cho bé bú sớm sau sinh: Bú trong giờ đầu sau sinh giúp kích hoạt mạnh hai hormone này.
• Cho bé bú thường xuyên: Tần suất bú lý tưởng là 8–12 lần mỗi ngày.
• Da kề da với bé: Tiếp xúc da kề da giúp tăng oxytocin, tăng phản xạ xuống sữa.
• Giữ tinh thần thoải mái: Mẹ nên ngủ đủ giấc, tránh căng thẳng và có sự hỗ trợ từ gia đình.

Prolactin và oxytocin là hai hormone then chốt trong quá trình tiết sữa mẹ. Prolactin chịu trách nhiệm sản xuất sữa, trong khi oxytocin giúp giải phóng sữa cho bé bú. Sự phối hợp nhịp nhàng của hai hormone này giúp cơ thể mẹ điều chỉnh lượng sữa theo nhu cầu của trẻ.

Việc cho bé bú thường xuyên, giữ tâm lý thoải mái và tiếp xúc gần gũi với bé là những yếu tố quan trọng giúp kích thích hai hormone này hoạt động hiệu quả, từ đó duy trì nguồn sữa dồi dào cho trẻ.