Cơ chế ngưng tiết sữa mẹ: Cơ thể mẹ hoạt động ra sao?

Ngưng tiết sữa mẹ (còn gọi là cắt sữa, tiêu sữa) là một quá trình sinh lý – nội tiết phức tạp xảy ra trong cơ thể của người mẹ, không đơn thuần là việc uống thuốc cho hết sữa hoặc cho bé ngừng bú. Hiểu đúng cơ chế này sẽ giúp mẹ ngưng sữa an toàn, ít đau ngực, hạn chế biến chứng, và tránh lạm dụng thuốc không cần thiết.

Khi bé ít bú cơ thể mẹ tự động giảm và ngưng sản xuất sữa

Cơ thể sản xuất sữa mẹ như thế nào?

Khi mang thai, ngực của người mẹ bước vào giai đoạn sẵn sàng để sản xuất sữa.  Quá trình này chịu sự tác động của 4 hormone là estrogen, progesterone, prolactin và oxytocin. Cơ chế sản xuất sữa mẹ của cơ thể là tự điều chỉnh hàm lượng các hormone này để sinh sữa. Cụ thể là:

• Estrogen và Progesterone giúp bầu vú phát triển,sẵn sàng cho việc sản xuất sữa. Hai loại hormone này được giải phóng bởi nhau thai trong quá trình mang thai. Estrogen có chức năng làm tăng kích thước và số lượng ống dẫn sữa, còn progesterone giúp phát triển nang và thùy tuyến sữa.
• Prolactin giúp sản xuất sữa (phản xạ tiết sữa). Khi trẻ mút vú sẽ kích thích bài tiết Porlactin, Prolactin đi vào máu, đến vú và làm cho vú sản xuất sữa.
• Oxytocin giải phóng sữa khỏi bầu ngực. Hormone oxytocin được giải phóng khi em bé bắt đầu kéo núm vú và hút. Oxytocin làm co bóp các cơ quanh nang, đẩy sữa khỏi nang, đi vào các ống sữa, di chuyển tới núm vú và chảy vào miệng bé.
• Ức chế tiết sữa: trong sữa mẹ có một yếu tố phụ được gọi là chất ức chế tạo sữa. Khi một lượng lớn sữa đọng lại trong vú, chất ức chế sẽ tiết ra làm cho vú ngừng tạo sữa. Vì vậy muốn vú tạo nhiều sữa thì phải tạo cho vú luôn rỗng bằng cách cho trẻ bú thường xuyên hoặc vắt sữa ra sạch.

Cơ chế ngưng tiết sữa của mẹ

Sữa mẹ hoạt động theo cơ chế “cung – cầu”

Cũng giống như khi kích sữa, ngưng tiết sữa mẹ tuân theo quy luật cung – cầu:

• Có cầu (bé bú, hút sữa) → cơ thể tiếp tục sản xuất sữa
• Không còn cầu → cơ thể tự động giảm và ngưng sản xuất sữa.

Sữa mẹ chứa một loại protein đặc biệt là FIL. Khi sữa không được lấy ra, nồng độ FIL tăng cao, cảnh báo cho cơ thể ngừng tạo sữa. Ngược lại, nếu ngực được hút cạn thường xuyên, mức FIL thấp sẽ kích thích tạo thêm sữa.

Vai trò của hormone trong cơ chế ngưng tiết sữa

Prolactin – hormone tạo sữa giảm dần

Prolactin được tiết ra khi bé bú trực tiếp hoặc mẹ hút sữa

Khi không còn kích thích đầu ti prolactin giảm dần -> tuyến sữa ngừng tạo sữa mới.

Càng ngừng bú/hút sữa triệt để, prolactin giảm càng nhanh.

Oxytocin – hormone xuống sữa bị ức chế

Oxytocin giúp sữa được đẩy ra ngoài

Khi dừng cho bú, không hút sữa, không khích thích ngực, phản xạ xuống sữa giảm, sữa không thoát ra → cơ thể “nhận tín hiệu” không cần tiết thêm sữa.

Cơ chế ngưng tiết sữa tự nhiên vs dùng thuốc

Ngưng tiết sữa tự nhiên

• Giảm dần cữ bú, giãn thời gian hút sữa, không kích thích đầu ti:  Khi trẻ ngưng bú hoặc giảm tần suất bú/hút sữa, các nang sữa sẽ bị căng đầy (cương sữa). Sự ứ đọng sữa trong tuyến vú tạo ra áp lực, gửi tín hiệu đến não bộ rằng cơ thể không cần nhiều sữa nữa. Cơ thể tự điều chỉnh hormone → an toàn nhưng chậm
• Chườm lạnh, mặc áo ngực nâng đỡ là các biện pháp hiệu quả để làm giảm căng tức và hỗ trợ quá trình cai sữa, giúp ngưng tiết sữa tự nhiên. Nên chườm lạnh 15-20 phút/lần, 2-3 lần/ngày để giảm sưng đau.
• Lá bắp cải: Đắp lá bắp cải đã rửa sạch, làm lạnh lên ngực giúp giảm sưng, giảm đau và ức chế sản xuất sữa.
• Uống nước lá dâu tằm: Sao vàng lá dâu tằm rồi đun nước uống hàng ngày giúp tiêu sữa hiệu quả.

Thuốc tiêu sữa Parlodel 2.5mg

Phương pháp dùng thuốc

Ngưng tiết sữa bằng thuốc (thuốc tiêu sữa) là phương pháp dùng thuốc ức chế hormone prolactin (như Cabergoline, Bromocriptine) để giảm hoặc dừng sản xuất sữa nhanh chóng, thường hiệu quả sau 1-7 ngày. Phương pháp này chỉ nên dùng khi có chỉ định y khoa (cai sữa, mất con, bệnh lý) và tuyệt đối không tự ý dùng để tránh tác dụng phụ như chóng mặt, buồn nôn, hạ huyết áp.

Không nên dùng thuốc để cắt sữa đột ngột vì dễ gây biến chứng. Prolactin giảm nhanh, tuyến sữa chưa kịp thích nghi, sữa ứ đọng nhiều trong ngực,.. có thể dẫn tới hậu quả nghiêm trọng như: đau tức ngực dữ dội, sốt, viêm tuyến vú, áp xe vú (trường hợp nặng).

Các yếu tố khiến cơ chế ngưng tiết sữa diễn ra nhanh hơn:

• Stress, lo lắng kéo dài: Làm giảm sản xuất cả Prolactin và Oxytocin.
• Cho bé bú ít hoặc bú bình sớm: Khiến vú không được kích thích đủ.
• Chế độ dinh dưỡng, nghỉ ngơi kém: Cơ thể suy nhược giảm khả năng tạo sữa.
• Sử dụng thuốc: Một số loại thuốc có thể làm giảm tiết sữa.

Thông thường, nếu ngưng cho con bú hoàn toàn, sữa sẽ tự mất đi trong khoảng 7-10 ngày, trong thời gian đó mẹ có thể thấy căng tức ngực. 

Mẹ có thể mặc một chiếc áo ngực hỗ trợ chuyên dụng để cảm thấy thoải mái hơn, nhưng lưu ý không siết quá chật. Mẹ cũng có thể chườm lạnh bằng túi nước đá, kết hợp dùng thuốc chống viêm không steroid như ibuprofen. Những biện pháp này không khiến bạn sản xuất ít sữa hơn, nhưng có thể giúp bạn thoải mái hơn, bớt đau nhức cho căng tức sữa.