Cơ chế tiết sữa của mẹ

Sữa mẹ là nguồn dinh dưỡng quan trọng và thiết yếu nhất đối với trẻ nhỏ, sữa mẹ cung cấp đầy đủ và cân đối các chất dinh dưỡng cần thiết để trẻ phát triển. Vậy, sữa mẹ được tạo thành như thế nào, cơ chế tiết sữa hay cơ chế bài tiết sữa mẹ ra sao? Cùng tìm hiểu qua bài viết dưới đây nhé.

Cơ chế tiết sữa của mẹ là gì?

Sữa mẹ được sản xuất tại tuyến sữa trong vú, chịu sự điều hòa của hệ nội tiết và phản xạ thần kinh. Quá trình này diễn ra theo 2 bước chính:

• Tạo sữa (sản xuất sữa)
• Xuống sữa (phóng thích sữa)

Hai bước này do các hormone khác nhau đảm nhiệm. Estrogen, progesterone, prolactin và oxytocin là 4 loại hormone tác động đến quá trình sản xuất sữa mẹ. Cơ chế bài tiết sữa mẹ là cơ thể người mẹ tự điều chỉnh hàm lượng các hormone này để sản sinh sữa.

Cho bú sớm sau sinh khích thích tiết sữa sớm và nhiều hơn

Bầu vú phát triển

Estrogen và Progesterone sẽ tham gia vào quá trình này để sẵn sàng cho việc sản xuất sữa. Khi mang thai, cơ thể của người mẹ sẽ giải phóng hai loại hormone này. Estrogen đóng vai trò làm tăng kích thước và tăng số lượng ống dẫn sữa, trong khi Progesterone kích thích sự phát triển của tuyến nang và thuỳ tuyến sữa. Hai hormone này kết hợp có tác dụng ức chế sản xuất sữa của cơ thể trong thời kỳ mang thai. Sau khi sinh, lượng tiết ra của hai loại hormone này giảm xuống, là dấu hiệu để cơ thể người mẹ tạo sữa.

Sản xuất sữa

Cơ chế sản xuất sữa có sự tham gia của Prolactin. Khi mẹ cho trẻ bú, núm vú sẽ kích thích bài tiết Prolactin, rồi sau đó sẽ chạy vào máu làm cho vú sản xuất ra sữa.

Đặc điểm quan trọng:

• Tăng mạnh sau sinh
• Tăng sau mỗi lần bé bú hoặc mẹ vắt sữa
• Cao hơn vào ban đêm

Bú/vắt càng đều -> prolactin càng cao -> sữa tạo càng nhiều.

Giải phóng sữa khỏi bầu ngực

Oxytocin giúp sữa được giải phóng từ bầu ngực của mẹ. Khi bé bắt đầu kéo núm vú và hút, cũng là lúc Hormone oxytocin được giải phóng. Oxytocin có chức năng làm co bóp các cơ quanh nang, đẩy sữa thoát ra khỏi nang tới các núm vú, rồi sau đó chảy vào miệng bé. Đây cũng chính là quá trình phản xạ phun sữa. Nếu phản xạ Oxytocin không làm việc tốt thì trẻ sẽ gặp khó khăn trong việc nhận sữa, mặc dù vú vẫn sản xuất sữa nhưng lại không tống sữa ra.

Lưu ý: Stress, lo âu, đau, mệt mỏi có thể ức chế oxytocin, khiến sữa khó xuống dù lượng sữa tạo ra vẫn đủ.

Ức chế tiết sữa

Ức chế tiết sữa sẽ xuất hiện khi trong vú mẹ đọng lại một lượng lớn sữa. Khi đó, chất ức chế sẽ được tiết ra và làm cho vú dừng việc tiết sữa. Do đó, để vú tạo nhiều sữa, các mẹ cần phải chú ý tạo cho vú luôn rỗng bằng cách cho trẻ bú thường xuyên hoặc vắt sữa.

Cơ thể mẹ điều chỉnh lượng sữa theo nhu cầu của bé:

• Bú nhiều → nhu cầu cao → sản xuất nhiều sữa
• Bú ít/giãn cữ → nhu cầu giảm → sữa giảm dần

Phần lớn trường hợp ít sữa là do bú/vắt chưa đúng, không phải do “mẹ không có sữa”.

Yếu tố ảnh hưởng đến cơ chế tiết sữa

Yếu tố thuận lợi

• Cho bú sớm sau sinh
• Bú đúng tư thế – khớp ngậm
• Bú theo nhu cầu
• Vắt sữa đều đặn
• Ăn uống đầy đủ
• Tâm lý thoải mái, nghỉ ngơi hợp lý

Yếu tố cản trở

• Stress, lo âu, trầm cảm sau sinh
• Đau, mệt, mất ngủ
• Giãn cữ bú quá sớm
• Can thiệp thuốc không phù hợp
• Cho bé bú bình sớm

Bú đúng tư thế – khớp ngậm giúp trẻ có thể lấy được nhiều sữa trong bầu ngực

Các loại sữa mẹ

Sữa non

Là loại sữa mẹ đặc biệt, được tiết ra trong 3 ngày đầu sau đẻ. Sữa non sánh đặc, có màu vàng nhạt hoặc trong. Sữa non chứa nhiều đạm hơn sữa trưởng thành.

Trẻ được bú sữa non trong những bữa bú đầu tiên là rất quan trọng, đặc biệt trong vòng 1 giờ đầu sau sinh. Sữa non đã có sẵn trong vú ngay khi trẻ sinh ra. Không nên cho trẻ bất cứ thức ăn, nước uống nào trước khi trẻ bắt đầu bú mẹ.

Sữa trưởng thành

Sau khoảng 3-4 ngày sữa non chuyển sang sữa trưởng thành. Số lượng sữa nhiều hơn làm 2 bầu vú bà mẹ đầy, căng cứng. Người ta gọi đây là hiện tượng xuống sữa.

Sữa đầu bữa

Là sữa được tiết ra đầu bữa bú của trẻ. Sữa đầu bữa có màu trắng trong, số lượng nhiều và cung cấp nhiều đạm, đường, nước và các chất dinh dưỡng khác.

Sữa cuối bữa

Là sữa được tiết ra cuối bữa bú của trẻ. Bầu vú mẹ lúc này đã hết căng. Sữa cuối bữa có màu trắng đục vì chứa nhiều chất trẻo hơn sữa đầu bữa. Chất trẻo cung cấp nhiều năng lượng cho trẻ giúp trẻ lớn nhanh hơn.

Đáp ứng nhu cầu năng lượng từ sữa mẹ

• Trong 6 tháng đầu sau đẻ, bú mẹ hoàn toàn đáp ứng đủ nhu cầu dinh dưỡng và nước cho trẻ.
• Từ 6-12 tháng tuổi sữa mẹ cung cấp 70% nhu cầu năng lượng.
• Từ 1-2 tuổi sữa mẹ cung cấp 30-40% nhu cầu năng lượng.

Lời khuyên để duy trì lượng sữa dồi dào

Để đảm bảo cơ chế tạo sữa mẹ hoạt động hiệu quả, các bà mẹ nên chú ý đến một số yếu tố. Đầu tiên, việc cho bé bú sớm sau sinh sẽ kích thích cơ thể mẹ sản xuất sữa. Thậm chí, mẹ nên cho bé bú thường xuyên, ngay cả khi chưa có sữa, để khởi động quá trình tiết sữa.

Sau mỗi cữ bú, nếu bầu sữa còn dư, mẹ nên hút ra để đảm bảo sữa luôn được sản xuất đều đặn. Chế độ ăn uống cũng rất quan trọng; mẹ cần đảm bảo cung cấp đầy đủ dinh dưỡng với đủ protein, vitamin, và khoáng chất. Uống đủ nước mỗi ngày, từ 2-3 lít, cũng là yếu tố cần thiết để duy trì lượng sữa dồi dào.

Cuối cùng, giấc ngủ đủ và tinh thần lạc quan sẽ hỗ trợ rất nhiều cho quá trình tiết sữa của mẹ. Với những điều kiện này, mẹ không chỉ cung cấp cho bé một nguồn dinh dưỡng quý giá mà còn xây dựng được một mối quan hệ gắn kết sâu sắc trong những năm tháng đầu đời.

Ứng dụng thực tế từ cơ chế tiết sữa

• Muốn kích sữa → tăng tần suất bú/hút
• Muốn giữ sữa → duy trì cung – cầu ổn định
• Muốn cắt sữa → giảm dần kích thích bú/hút
• Tránh stress để oxytocin hoạt động tốt

Việc nắm vững cơ chế tạo sữa mẹ không chỉ mang lại lợi ích to lớn cho sự phát triển của trẻ, mà còn giúp các bà mẹ tự tin hơn trong hành trình nuôi con bằng sữa mẹ. Hiểu rõ cách thức mà cơ thể sản xuất sữa sẽ trang bị cho mẹ những kiến thức cần thiết để gia tăng lượng sữa, từ đó duy trì một nguồn sữa dồi dào và phong phú cho con yêu.